Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu po raz kolejny wzięło udział w Narodowym Czytaniu, corocznej, organizowanej do 2012 roku, akcji promującej polską literaturę i czytelnictwo.

Muzeum przywiązuje szczególną wagę do doboru treści prezentowanych w ramach Narodowego Czytania. Spośród dzieł zaproponowanych przez organizatora wybierane są te fragmenty, które najpełniej korespondują z misją instytucji; które pozwalają ukazać muzyczne dziedzictwo polskiej wsi w szerokim kontekście historycznym i kulturowym.

„Dziady” Adama Mickiewicza

Tegoroczna edycja Narodowego Czytania skupiała się wokół dzieła Adama Mickiewicza pt. „Dziady”. To cykl literacki, obejmujący trzy dramaty, wiersz „Upiór” i epicki „Ustęp” z wierszem „Do przyjaciół Moskali”.

Części I, II i IV „Dziadów” powstały w latach 1820–1822, kiedy Mickiewicz przebywał w Wilnie i Kownie. Ze względu na miejsce powstania literaturoznawcy określają je mianem „Dziadów wileńsko-kowieńskich”.

Część III „Dziadów” powstała w 1832 roku. Porusza kwestie narodowe i społeczne, opisując losy polskiej młodzieży prześladowanej przez władze carskie. Ukazuje także mesjanistyczną wizję Polski, a „Wielkiej Improwizacji” m.in. walkę dobra ze złem.

Narodowe Czytanie 2026 – Dlaczego w Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu odczytano II część „Dziadów”?

Dokonując wyboru fragmentów utworu przeznaczonych do odczytania podczas Narodowego Czytania w Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu, poddano analizie treść wszystkich części „Dziadów”, jak i wybrane opracowania naukowe oraz popularnonaukowe dotyczące genezy dzieła, jego związków z tradycją ludową.

Szczególnie interesująca z perspektywy Muzeum jest II część „Dziadów”.

Tradycyjne obrzędy jako temat przewodni

Tworząc „Dziady”, Mickiewicz sięgnął do tradycji ludowej. We wstępie poeta napisał:

DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzone dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków. Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła (…) Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji i wzięte.

Analizując dzieło Mickiewicza Maria Konopnicka uznawała, że: „Poeta znał czynniki Obrzędu bezpośrednio, że je znał  takiemi, jakiemi były w całej swej prawdzie i w całej prostocie, a to tak dobrze miejsce jak i ludzi”, gdyż nawet w czasach jej współczesnych można było odnaleźć ślady opisanych praktyk.

I Chór ten sam rozbrzmiewa jeszcze prastarą, rytualną, na trzech nutach trzymaną pieśnią, gdy nad Syrwiczą, po tuhanowckich polach i łąkach chyli się gromada z sierpem, albo wskróś nich kosowicą idzie…

I teraz jeszcze znalazłby się „Starzec”, znalazłby się „Guślarz,  „Gęślarz”, nieświadomy kapłańskiego charakteru swego, gdyby  go tak między Horodyszczem a Stwołowiczami po litewskich chatach i futorach szukać…

Choć mamy świadomość, że przekaz Mickiewicza dotyczący obrzędu dziadów nie jest szczegółowym, etnograficznym opisem, to stworzona przez poetę artystyczna wizja obrzędu – pozwoliła na zachowanie go w przekazie kulturowym przez ponad 200 lat i nadal stanowi pole do interpretacji dla  twórców różnych dziedzin sztuki.

O muzyczności II części „Dziadów”

Istotnym elementem, w kontekście poszukiwań motywów wiążących lekturę „Dziadów” z działalnością szydłowieckiego muzeum, „muzyczność” utworu. Badacze wskazują współistnienie w dramacie „dwóch odrębnych tradycji muzycznych”. Elementów odwołujących się do „muzyki klasycznej”, reprezentowanych przez zachowane w rękopisie i pierwodruku wileńskim didaskalia („aria”, „duo” i „recitativo”) oraz  elementów zaczerpniętych z muzyki ludowej, m.in. z pieśni dziadowskich. Ich materialnym przedstawieniem, które odnaleźć można na wystawach muzealnych w Szydłowcu, są instrumenty akompaniujące pieśniom, przede wszystkim liry korbowe.

Moralność ludowa – uniwersalne przesłanie

Bo słuchajmy i zważmy u siebie,

Że według Bożego rozkazu:

Kto nie doznał goryczy ni razu,

Ten nie dozna słodyczy w niebie.

Trzecim ważnym powodem wyboru II części Dziadów do odczytania w Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu jest jej wymiar etyczny. W czasie obrzędu przedstawionego przez Mickiewicza kolejne duchy przynoszą żyjącym określone nauki i przestrogi, ukazując konsekwencje ludzkich wyborów.

Normy moralne społeczności wiejskich, wyznaczone przez tradycję i religię, decydowały o sposobie funkcjonowania. Zachowane znacznie dłużej niż w miastach, budowały kulturę polską, mając niejednokrotnie znaczący wpływ na przemiany społeczne i polityczne.

Literatura:

• Kruszewski W., 2022/2023, Gusła i inkantacje. Muzyczność „Dziadów” części II. „Nowy Napis. Liryka, Epika, Dramat”, nr 16 (2022), „Nowy Napis Co Tydzień”, nr 211 (2023).
• Michajłowa K. 2010, Dziad wędrowny w kulturze ludowej Słowian,
• Pigoń S., 1967, Formowanie „Dziadów” części drugiej: rekonstrukcja genetyczna,
• Przybylski R., 1993, Słowo i milczenie bohatera Polaków. Studium o „Dziadach”. Warszawa.
• Markiewicz H., 1994, Pamflet na książkę Hermeneuty, Teksty Drugie, 3 (27)/1994,
• Konopnicka M., 1900, O pierwszej i drugiej części Mickiewiczowskich „Dziadów”. Słów kilka, Warszawa.
• Dopart B., 2021, Ludowość Adama Mickiewicza a synkretyzm kultury na przykładzie Dziadów wileńsko-kowieńskich, [w:] Mickiewicz. Poeta alternatywny
• https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/dziady-czyli-obrzedy-ku-czci-zmarlych-przodkow [dostęp: 2026.09.02]